Oni nie skrzywdziliby nawet muchy. Zbrodniarze wojenni przed Trybunałem w Hadze

Książka porusza umysł i sumienie (2008-10-01)

AdamRSL  Więcej o recenzencie

Autorka w sposób rzeczowy i obiektywny stara się przedstawić sprawców zbrodni wojennych z byłej Jugosławii, a jednocześnie odgadnąć motywy ich działań. W bardzo ujmujący i mimo wszystko przystępny sposób rysuje portrety tych, którzy dopuścili się zbrodni. Ku przestrodze...

Oceń recenzję. Czy jest przydatna?: Przyciskając jeden z klawiszy,oceniasz przydatnośćrecenzji dla kupujących.

Zgłoś nadużycie Zgłoś nadużycie, jeśli powyższarecenzja zawiera treści niezgodnez Regulaminem recenzji

Trybunał Haski, czyli banalność zła po bałkańsku

Marcin Rychter "Dziennik"  Więcej o recenzencie

Koszmar 11 września i jego następstwa odwróciły uwagę świata od byłej Jugosławii, gdzie zaledwie 10 lat temu zakończyła się wojna, która kosztowała życie przeszło 200 tysięcy ofiar. "Oni nie skrzywdziliby nawet muchy" to literacki reportaż o zbrodniarzach wojennych sądzonych przez Międzynarodowy Trybunał Praw Człowieka w Hadze. Ludobójstwo, gwałty i tortury stosowali wszyscy uczestnicy konfliktu - Serbowie, Chorwaci, Bośniacy i Muzułmanie. Slavenka Drakuliç, niczym Hannah Arendt w "Eichmannie w Jerozolimie", kreśli wyraziste portrety oprawców, starając się dociec, dlaczego spokojni i przeciętni ludzie stali się krwiożerczymi bestiami. Dlaczego chorwacki kelner ("pulchny, zwyczajny młody człowiek o nieśmiałym uśmiechu") zorganizował mord Serbów w miasteczku Gospić? Dlaczego trzech przykładnych ojców rodzin brało udział w zbiorowych gwałtach na muzułmańskich dziewczynkach? Dlaczego prymitywny demagog, Milosević, zdobył tak wielką popularność, a serbscy i chorwaccy generałowie po dziś dzień uznawani są za bohaterów? Chorwacka pisarka wystrzega się jednoznacznych interpretacji i tłumaczy złożoność bałkańskiego konfliktu - różnice narodowościowe, religijne, zafałszowanie pamięci przez komunizm. Ale dostrzega mechanizm, który doprowadził do raptownej eskalacji przemocy. W politycznej próżni po rozpadzie Jugosławii wystarczyło żądnym władzy miernotom wskazać palcem na obcego i głośno zażądać państwa "czystego etnicznie", by zyskać popularność i władzę. Mieszanka populizmu i nacjonalizmu musiała doprowadzić do wojny, której ofiarami stali się głównie "obcy" cywile. Groza emanująca z tego reportażu, w ostatnim rozdziale ustępuje miejsca absurdowi niczym z dramatów Mrożka. Oto podsądni haskiego trybunału oczekują na wyrok w holenderskim więzieniu w Scheveningen. Mieszkają w komfortowych warunkach i żyją w perfekcyjnej zgodzie. Muzułmanin sądzony za palenie żywcem serbskich więźniów przyjaźni się z Serbem - specjalistą od mordowania Muzułmanów. Nacjonalizm wyparował bez śladu. Panuje "braterstwo i jedność", jak za czasów Broz Tity. Kpina? Cynizm? A może połączyła ich rola ofiar.

(2 z 3 uznało tę recenzję za pomocną.)

Oceń recenzję. Czy jest przydatna?: Przyciskając jeden z klawiszy,oceniasz przydatnośćrecenzji dla kupujących.

Zgłoś nadużycie Zgłoś nadużycie, jeśli powyższarecenzja zawiera treści niezgodnez Regulaminem recenzji

11 opowiadań o banalności zła

Aleksandra Hudyma

Pozycja ofiary jest pozycją wygodną. Wydaje się, że nie ma się sobie nic do zarzucenia, że jest się po "właściwej stronie". Slavenka Drakulić pokazuje jednak, że granica pomiędzy katem a ofiarą jest granicą bardzo płynną. Pisarka dokonała osobistego, całkowicie subiektywnego wyboru, z ogromu dostępnych jej źródeł wyselekcjonowała te, które najbardziej ją poruszyły. Jej relacje są w pewnym sensie migawkowe, zapisuje wrażenia, utrwala rzeczy ulotne, fotografuje językiem wyrazy twarzy, elementy ubiorów. Do niektórych elementów historii dopowiada „ dalszy ciąg”, stara się jak najmocniej "poczuć" swoich bohaterów. Często za cenę utraty spokoju, konieczności toczenia małej, wewnętrznej walki. Autorka przed napisaniem książki obserwowała procesy przed haskim trybunałem. Nie jest ona jednak zapisem procesu. Na pierwszy plan wyłaniają się jej "bohaterowie". Każdy otrzymał własną historię, przypadek każdego jest przez pisarkę analizowany osobno. Wśród oskarżonych znajdują się kelnerzy, profesor biologii, stolarz, były prezydent Serbii. Ludzie, którzy byli tylko drobnymi elementami tego systemu i tacy, którzy nim sterowali. Dla Drakulić opis popełnianych zbrodni nie jest bardzo istotny, stara się wniknąć głębiej, poszukuje przyczyn. Pytanie "dlaczego?" prześladuje ją od pierwszej do ostatniej karty książki, prześladuje także czytelnika. "Onych..." rozpoczyna motto zaczerpnięte z eseju Hanny Arendt, w pewnym sensie kluczowe dla zrozumienia koncepcji chorwackiej pisarki. Rozdział pomiędzy życiem prywatnym a publicznym dokonany przez oskarżonych jest jedną z odpowiedzi, ten prosty zabieg myślowy pozwala sprowadzić zabijanie do wykonywania rozkazów, uczynić z niego element pracy. Oczywiście nie dzieje się to od razu. Autorka opisuje mechanizm narastania nieufności i uprzedzeń, podsycany umiejętnie przez nacjonalistyczne media. Dehumanizacja "wroga" zaczyna się stopniowo, od rzeczy z pozoru bardzo błahych, któregoś dnia po prostu ” nie ukłonimy się serbskiemu bądź chorwackiemu sąsiadowi”, potem już tylko następuje eskalacja. Drakulić nie chce kolejnej książki w której przeprowadzi się podział na "dobrych i złych". Dla niej w tej wojnie nie ma zwycięzców, przegrali wszyscy i każdy jest za tę wojnę w jakimś stopniu odpowiedzialny. Wygrały oportunizm, ludzki strach i indolencja. Zło zostało "uczłowieczone", ludzie, którzy dopuścili się zbrodni wcale nie byli "potworami", szaleńcami, psychopatami. Wady osobowości nie są dla autorki wytłumaczeniem. Zdecydowanie bardziej realną przyczyną jest zjawisko określone przez psychologów społecznych mianem "wpływu społecznego". Pod wpływem innych ludzi i w określonych, najczęściej niepewnych, sytuacjach jesteśmy w stanie dokonać czynów odrażających, zadawać ból, mimo, że na co dzień uważa się nas za "przyzwoitych ludzi". Często ślepo ulegamy także autorytetom. Zjawiska te potwierdziły klasyczne już eksperymenty np. Stanleya Milgrama czy Filipa Zimbardo. Oskarżeni z Hagi są zwykłymi ludźmi, podobnymi do tych, których mija się codziennie na ulicy. Zło nie jest więc łatwo rozpoznawalne. Niewątpliwie jest jednak integralną częścią ludzkiego życia. W przypadku Slavenki Drakulić prostota języka jest sposobem na odciśnięcie piętna w świadomości widza. Autorka nie epatuje na siłę krwawymi obrazami, nie używa także wydumanych metafor. Okrucieństwo staje się jeszcze bardziej namacalne i realne przez swoją banalność. Bezlitośnie obnażono tu także jego bezsensowność. Drakulić, Chorwatka z pochodzenia, mogłaby zająć pozycję ofiary, obwiniać o wszystko Serbów. Mogłaby, tylko, że wtedy jej książka nie byłaby próbą pogłębionej analizy, a kolejnym wyrazem zbiorowego zaślepienia i nacjonalistycznej solidarności.

(7 z 7 uznało tę recenzję za pomocną.)

Oceń recenzję. Czy jest przydatna?: Przyciskając jeden z klawiszy,oceniasz przydatnośćrecenzji dla kupujących.

Zgłoś nadużycie Zgłoś nadużycie, jeśli powyższarecenzja zawiera treści niezgodnez Regulaminem recenzji